Cần giải pháp tháo gỡ bất ổn cho mô hình “cánh đồng mẫu lớn”

Báo Lao động, ngày 29/05/2015

“Là hướng đi tất yếu, nhưng đến nay, mô hình cánh đồng mẫu lớn (CĐML) vẫn đang bộc lộ nhiều hạn chế cùng những rào cản gây trở ngại cho sự phát triển hạt gạo”. Đó là nhận định được đưa ra tại hội nghị “cánh đồng lớn” diễn ra ngày 27.5 tại TP.Cần Thơ do Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ phối hợp với Tổng hội NNPTNT tổ chức…

Thu hoạch lúa trên CĐML ở huyện Cờ Đỏ, TP.Cần Thơ. Ảnh: TR.L

Người trồng lúa vẫn nghèo…

Vùng ĐBSCL thực hiện mô hình CĐML từ vụ hè thu 2011, đến nay toàn vùng đã có khoảng 200ha triển khai theo mô hình này. Tính đến vụ hè thu 2014, có 101 doanh nghiệp (DN) trong vùng tham gia ký hợp đồng sản xuất và bao tiêu lúa gạo cho nông dân. Tỉ lệ thành công của việc thực hiện hợp đồng giữa DN và nông dân tăng đáng kể, từ chưa đầy 30% (năm 2013) lên trên 55% (năm 2014)…

Ông Phạm Văn Dư - Phó Cục Trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NNPTNT) - cho biết: Đa số các DN xuất khẩu, tiêu thụ gạo trong nước vào cuộc khá chậm, trong khi CĐML chính là điểm xuất phát cho việc xây dựng vùng nguyên liệu lúa xuất khẩu tương lai. Nhiều nông dân không tuân thủ đúng quy trình canh tác đã được hướng dẫn. Nhận thức và quan điểm trong xây dựng CĐML chưa đồng bộ, dẫn đến đầu tư không được quan tâm đúng mức.

TS Lê Văn Bảnh - nguyên Viện trưởng Viện lúa ĐBSCL - cho rằng: ĐBSCL là vùng sản xuất lúa gạo chính, nhưng nông dân trồng lúa là người nghèo nhất, cuộc sống gặp nhiều khó khăn. Nguyên nhân do nông dân sản xuất nhỏ lẻ, tự phát, thiếu sự liên kết “4 nhà”; đặc biệt là việc đặt hàng, đầu tư và bao tiêu sản phẩm của các DN. Có nghị định về liên kết “4 nhà”, nhưng thực tế chưa áp dụng được do còn nhiều vướng mắc. Trong xuất khẩu gạo, Việt Nam chưa có thương hiệu nên giá trị không cao, sức cạnh tranh thấp.

Ông Trần Hữu Hiệp - Vụ trưởng Vụ Kinh tế, Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ) - nêu thực trạng: Những bất ổn nội tại của CĐML là mối liên kết giữa nông dân và DN vẫn lỏng lẻo. Chuyện “bẻ kèo” diễn ra ở cả hai phía mà bên thiệt hại không thể làm gì được, do hiện nay không có quy định cụ thể để xử lý. “DN đầu tư, cung ứng giống cho nông dân, khi bị “bẻ kèo” không biết kêu ai. Ngược lại, để đáp ứng điều kiện được xuất khẩu gạo, có xu hướng DN hợp thức hóa việc liên kết xây dựng vùng nguyên liệu hơn là quyết tâm hợp tác thực sự, DN quay lưng với nông dân khi giá gạo xuống thấp” - ông Hiệp cho biết.

Cần nhiều hơn những trợ lực

Theo các chuyên gia, mô hình CĐML là một hướng đi tất yếu, phù hợp với thực tiễn, cần có những giải pháp tháo gỡ bất ổn để hoàn thiện.

Ông Phạm Thái Bình - Giám đốc Cty TNHH Trung An (chuyên kinh doanh lúa gạo, quận Thốt Nốt, TP.Cần Thơ) - nêu ý kiến: Hiện có nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ cho DN tham gia CĐML, nhưng sự hỗ trợ từ các chính sách này vẫn rất ít so với những gì mà DN đầu tư cho nông dân. Do vậy, DN không tham gia CĐML vì thiếu “lực”. “Khi làm CĐML chắc chắn giá thành sẽ cao hơn bên ngoài, sự cao hơn đó chính là những cái mà DN hỗ trợ cho nông dân, bao gồm việc đầu tư và bao tiêu cả “đầu ra”. Nếu không có cơ chế, chính sách hỗ trợ thực thụ thì DN sẽ không kham nổi” - ông Bình cho biết thêm.

TS Lê Văn Bảnh đặt vấn đề: “Theo tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), trên thế giới hiện còn hàng tỉ người đói, nhưng hạt gạo Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong tiêu thụ. Vấn đề đặt ra là chúng ta đã làm tốt công tác xúc tiến thương mại hay chưa? Hiện nhiều quốc gia cạnh tranh xuất khẩu gạo, ngoài những thị trường truyền thống, họ đã mở rộng thêm nhiều thị trường mới như: Bắc Mỹ, Tây Âu… Điều này, chúng ta đã làm tới đâu, có cạnh tranh được chưa?”.

Theo ông Trần Hữu Hiệp, mô hình CĐML là phương thức sản xuất theo chuỗi giá trị, ở đó thị trường vẫn là khâu quyết định cho chuỗi giá trị gạo. Đã có hiện tượng nhiều nơi xây dựng CĐML nhưng “đầu ra” thì chưa có địa chỉ cụ thể, dẫn đến thất bại. Giải quyết “đầu ra” cho nông sản cũng như lúa gạo phải gắn với tái cơ cấu nông nghiệp, giải bài toán tổng thể chứ không thể làm có tính chất đối phó, theo đuôi sự viêc. CĐML phải được xây dựng dựa trên một quy hoạch sản xuất lúa được tiếp cận theo lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh vùng. Đặc biệt, cần có chính sách tách biệt hẳn các hệ thống và chiến lược xuất khẩu gạo mang tính “chính trị - xã hội” và tính thương mại để có chính sách rõ ràng. Từ đó, phân biệt giữa hai mục tiêu để tăng cường hỗ trợ nhóm “chính trị - xã hội”, giải phóng một phần gánh nặng để tăng lợi nhuận, đồng thời nâng cao trách nhiệm cho nhóm thương mại…